Nola esaten dugu «lesbiana» euskaraz? Nola izendatzen dugu gure burua, gure praktika, gure subjektu politikoa? Eta kontuan izanik euskara minorizatuta dagoela, egoera diglosikoan, zapaldua, zer pentsatzen edo sentitzen dugu erdal maileguak erabiltzean? Egin dugu inoiz saiakera pertsonalki edo kolektiboki euskarazko hitzak topatzeko edo sortzeko?

Hala bada, zeintzuk izan dira emaitzak?

Galdera horietatik abiatuta, euskal idazleen, itzultzaileen, bertsolarien eta aktibisten ekarpenak plazaratuko ditugu; Itxaro Borda, Aitor Arana eta Amaia Alvarez Uriaren ekarpenetan oinarritutako glosario bat zabalduko dugu eta bollo bertso saioaz gozatuko dugu.


AMAIA ALVAREZ URIA: Irakaslea. Sareinak eta Katalinak bizikletan taldeetako kidea. Argia aldizkariko literatur kritikaria. «Gorputza eta generoa, Desira desordenatuak» eta «Genero ariketak» liburuetako egileetako bat. “Euskararen erabilera ez sexista” eta “Diskurtsoa eta generoa” saioen hizlaria Emaginek, Urtxintxak eta bestek antolatutako ikastaroetan.

JUNE FERNANDEZ: Kazetaria. Pikara Magazine aldizkari feministaren sortzailea. Argia eta Ttap aldizkarietan zutabegilea. «10 ingobernables» eta «Abrir el melón» liburuak argitaratu ditu. “Euskararen erabilera inklusiboa” gidaren egilea da (UPV/EHU). Larrabetzuko Zutunik! talde feministako eta Histeria Kolektiboak bultzatutako “Amatasun bolloak” egitasmoko kidea da.


 

Ideia eta ikerketa: June Fernandez

Ikertzaile ondokoa: Amaia Alvarez Uria

Lekuko eta hitzen ekarpenak: Itxaro Borda, Aitor Arana, Amaia Alvarez Uria, Ainara Artetxe, Josune Ortiz, Ainara Sarasketa, Arrate Hidalgo, Irati Leon, Danele Sarriugarte, Ana I. Morales, Fermin Zabaltza, Amaia Agirre, Eli Pagola.

Diseinua: Kalaka

Produkzioa: María Salazar Riaño

Itzulpenak: Saretik

Urtea: 2021

Ekarpenak egin dituzte:

AINARA ARTETXE (Katalinak bizikletaneko kidea)

JOSUNE ORTIZ (Lumatzako kidea)

AINARA SARASKETA (Pottors eta Klitoko kidea)

ARRATE HIDALGO (itzultzailea)

IRATI LEON (B.A.L.A.ko kidea)

DANELE SARRIUGARTE (idazlea)

ANA I. MORALES (itzultzailea)

FERMINTXO ZABALTZA (itzultzailea)

AMAIA AGIRRE (bertsolaria)

ELI PAGOLA (bertsolaria)

Deskargatzeko materiala:

BILGUNE

Martxoaren 12an, 18:00etan, Hika Ateneon, June Fernandezek hainbat sortzailerekin partekatu duen lan prozesua irekiko du. Besteak beste, bertan izan ditugu Amaia Alvarez Uria, Itxaro Borda, Aitor Arana, Ainara Artetxe, Josune Ortiz, Ainara Sarasketa, Arrate Hidalgo, Irati Leon, Danele Sarriugarte, Ana I. Morales, Fermin Zabaltza, Amaia Agirre eta Eli Pagola.

Hitzen glosarioa aurkeztu ondoren, Amaia Agirre eta Eli Pagola bertsolariekin jolastuko gara bertso bollo saioan.

*Sarrera librea tokiak bete arte. Mesedez, garaiz etorri dagozkion segurtasun-neurriak betez eseri ahal izateko.

Piperopila

JOSUNE ORTIZ (Lumatzako kidea) 

Duela 20 bat urte Donostin EHGAMen militatzen nengoela euskal lesbianok gure burua euskaraz izendatzeko beharraren gainean hausnartzen hasi ginan, ta hizkuntzarekin jolasean ari ginala berba bat otu jakun, piperopila. Berba alaia zan eta bizipoza irudikatzen eban gure aburuz. Baina gerora lesbianok ez gendun berba hori erabili. 

10 urte geroago Iruñeako Lumatza taldean, hausnarketa berean aritu ginan gure izana modu ireki eta adiera anitzagaz adierazi gure gendulako. Gasteizko Katalinak taldeak soropil berba asmatu eben, gustau jakun eta gure kamisetetan halaxe izendatu gendun: Lumatza, Nafarroako soropil feministak. Sor gaztelaniazko sororidad edo euskarazko soroa, ortua, eta opila lotu gure genduzan. Baina taldekide batzuek gaztelaniazko césped berbagaz lotu eben eta iraingarri gisa hartu eben. Sekulako barne gatazka ekarrioskun kontu horrek. Ta gerora be berba horrek ez dau ibilbiderik izan lesbianen artean. 

Egun ia 50 urterekin ez dut izena-izanaren lotura estuen beharrik sentitzen, uste dot garai honetan ez diogula horri bueltarik emoten, eta gazteek are gutxio. Identidade lausoak eta markarik gabeak ikusten dodaz nik inguruan. Ta pozten nau horrek. Gaur egungo izanak ez omen dau izen baten beharrik… 

  •     piperopila

Soropila

AINARA ARTETXE (Katalinak bizikletaneko kidea)

Gasteizen ikasketak egiten nenbilela, Magisteritzako irakasle zen Amaia Alvarez Uria ezagutu eta lagunak egin ginan, irakasle-ikasle continuum horretan biak erdibidean topatzen gintzezan. Garai hartan Gasteizko bizikleteroak barikuetan elkartzen ziren eta masa kritikoa egiten zuten, bizikletarekin espazio publikoa okupatzeko ekintzak ziren, baina gu ez ginen identifikatzen hango giroarekin. Mugimendu feministako partaide ginenez, bururatu jakun emakume, feminista, lesbiana eta transentzako bizikleta talde bat sortzea: Katalinak bizikletan. Mekanika tailerrak ematen ere hasi ginen ahalduntze prozesu bat martxan jarriz. 

Garai hartan hartutako infusioetan konturatu ginen ez ginela asko identifikatzen euskaldun gisa bollera hitzakin, euskaraz gabezia bat zegoela lesbianak izendatzeko. Hiztegietan bila hasi eta ez genuen gustoko ezer aurkitu, beraz, pentsatu gendun guk bat asmatzea. Hitz jokoak gorabehera, bollera opila bihurtu genuen eta sororitatea edo emakumeen arteko ahizpatasuna ere egotea nahi genuen: soropila hitza sortu zen. Belarrira “zoro piloa” ere badakar hitz horrek. Gu pozik. Handik denbora batera, brikolaje denda bateko iragarkian soropilak saltzen zituztela ikusi genuen (gaztelaniazko césped esan nahi omen du berba honek, eta guk jakin gabe…). Baina hala ere, erabiltzen jarraitu dugu. 

  •     soropila

Pottorbero

AINARA SARASKETA (Pottors eta Klitoko kidea)

Nire orientazixo sexualan ingurun eukioten esperientzixek bilakaera bat eduki du. Hasiera baten ezin definitu hortan eon nintzen, gero kalin lesbiana bezela izendatzen nintzen, neskazale.

Zarautzen bizitzen hasi nintzenin oso berezi izan zan, inguru askoz askego ta dibertsuo topatu nula, eta horko lagunekin anekdota eta esperientzi desberdiñek eduki nitun. Batetik musika talde bat sortu eta letrak asmatzeakun, ekintzak prestatzeakun, bai erabiltzen genduzen hitzak euskeraz: oialoka, maritxu, txirlajale, atzeko zulo zale, eta horrelako hitzak asmatzen edo erabiltzen genitun. Momentu baten sortu gendun mugimendu bat: pottorbero mugimendua. Hor identifikatzen giñan normatik kanpo geunden pertsona oro. Desio sexuala, bizitza, askatasuna nola bizi genun. Pottorbero hitz horren barrun hori definitu genun, askatasun sexuala eta abar. Garai hartan guretzat pottorbero hitzak zentzu asko izan zun eta oso berezia izan zan. Bestela bollera hitza asko erabili izan det nire bizitzan, bollera politika bezela, heteroekin hitz egiterako ordun defendatu det izaera politikoa, ez du zertan emakume batekin oheratu beharrik, ikusgarritasuna irabazteko erabili izan det. 

  •     pottorbero

Bollojabetza

IRATI LEON (B.A.L.A.ko kidea)

Gasteizko B.A.L.A.n uste dugu gure lehentasun bat dela testuinguruan eta denboran borroka kokatu bat izatea, identitatea estrategia bezela hemengo errealitatera egokitu behar delako, EHtik ekiteko beharrezkoa zaigu gure glosategia sortzea, baina oso toki gutxi eskaini diogu erabiltzen dugun hizkuntzari, gure komunitateak behar dituen terminoak euskeratzeari. Hor hutsune bat dagoela ikusten dugu. Gauza zehatzak izendatzeko erdal terminoetara jotzen dugu. Oso idenitifikatuak sentitzen gara bollera hitzarekin nahiz eta jakin ez dela euskal hitz bat. Hitz jokoetan erabili izan dugu, adibidez bollojabetza gure ponentzia aurkezteko jardunaldietan. Kolektibo bezela baditugu hainbat erresistentzia termino angloak erabiltzerako orduan, kostatzen zaigu nahiz ta erabiltzen ditugun (kuir, pinkwashing…). 

Euskaraldian pegatina batzuk atera ditugu ahobiziaren irudiarekin baino behatzak ta mingainarekin, zirikatzeko hizkuntza presente dugulako. 

Kontziente gara hizkuntzaren garrantziaz eta beharraz. Hausnarketa honen eskaerarekin eman diguzue aukera euskararekiko ze harreman eta ze konpromiso dugun jorratzeko. Baditugu ideia batzuk ja.  

  •     bollojabetza

Kuir

ARRATE HIDALGO (itzultzailea)

Neuk bi erabiltzen dut nire burua definitzeko, bisexuala gutxitan eta bisersuar, ambidiestra etab. txantxetan eta konfiantza giroetan nabilenean. Beraz, bollo eta bollera hitzak erabiltzean, ez dut nire burua definitzen, baina bai nire lagunak, baita beste pertsona batzuk (idazleak, adibidez) ere. Lesbiana soilik testuinguru formalenetan edo senideen artean erabiltzen dut. Maileguei dagokienez, femme eta butch ere erabiltzen ditut elkarrizketan, eta genero-identitateari begira, kuir eta batzuetan boi gisa definitu izan dut nire burua. Ingelerazko testuinguruetan nire izate bisexuala eta kuir garatu izanagatik izan daiteke, hein batean.  

Euskarazko hitzak topatzeko ideia oso polita iruditzen zait, baina hizkuntzalari gisa susmatzen dut hori ez ohi dela benetan erabiltzen diren hitzak aurkitzeko/finkatzeko bidea.

Ulertu

DANELE SARRIUGARTE (idazlea)

Ni bollera nintzela konturatu nintzenean, atzera begira konturatu nintzen nire bizitzan izan nituen lagun batzuekiko beste erakarmenen bat ere eduki nuela. Pasa den urtean esperientzia horretan oinarritutako ipuin bat idatzi nuen, “Ulertzen?” deitzen zena. Istorioan bi lagun elkartzen dira hamar urte eta gero eta pertsonai batek besteari esaten dio: “Aizu, ni zurekin maiteminduta nengoen”. Eta hor, ulertu aditza bazen nolabait ere batetik ulertzea lesbiana zarela eta bestetik zerbait modu teorikoan ezagutu duzunean, praktikara noiz pasatzen den. Niretzat detaile polita zen gaztelaniaz askotan entzun dudalako “esa entiende” norbait bollera dela esateko. Gaztelania dakigun euskaldunok ulertzen dugu, noski, eta hor uste dut diglosiaren arrasto bat badagoela. Kuriosoa izan zen, testu hori Berrian publikatu zen eta gero publikatu zuten Kataluniako egunkari batean eta Galiziako beste batean, galegoz eta katalanez. Katalaneko itzultzailea ibili zen ez dakit zenbat lesbiana katalanei galdetzen ea nola esaten zuten haiek edo ea “ulertzen” hori “ulertzen” zen. Kuriosa da ze gaztelaniaz ez da publikatu testua, eta gaztelania zen nolabait erreferentzia horren iturria. Ulertzen hori nik ez dut inoiz erabili norbaiti buruz hitz egiteko, baina testuan beste adiera bat hartzen zuen eta horregatik egin nahi izan nion keinu hori. 

  •     ulertu

Kapaza

ANA I. MORALES (itzultzailea)

Nire interes pertsonal eta profesionalengatik adi ibiltzen naiz LGTBIQ+ komunitateko kideek bere burua identifikatzeko darabiltzaten euskarazko hitzen bila. 2017an Twitterren galdera bat bota nuen, #LGTBQeuskaraz traolaren bidez. Tamalez, ez nuen nik nahi beste erantzun jaso. 

Lesbianei dagokienez: bollera, bollo, opil, torti, lesbi, lesbiana, ezagunez gain, Katalinak taldeak sortutako soropila (sor+opila) aipatu ziren, baina azpimarratu gura nuke bereziki gustatu zitzaidan bat: kapaza. Uste dut Alaine Agirre izan zela kapaza aipatu zidan lehena. Ez da termino espezifikoa lesbianentzat, hetero ez den edonorentzat balio du, gaztelaniaz “persona que entiende” esango litzatekeenaren parekoa da. “Kapaza zara edo ez zara kapaza?” “Zugatik kapazitatu egingo nintzateke”. Horra hor hizkuntzako hitz arrunt bat adiera berri bat hartuta. Asko gustatu zitzaidan eta bultzatzeko modukoa iritzi nion. 

Inkesta horren bidez ere bildu nahi nituen espezifikoki lesbiana esateko herri hizkeran erabilitako euskal hitz jatorrak. Adibidez, Berbeta beroa hiztegian Joxe-joxepa agertzen da (Joxe-joxepia Deba Ibarreko hizkeran). Egin dira herri hizkera bizia jasotzen duten hiztegiak, baina batzuk ez dira behar bezala digitalizatu edo ezagutzera eman, eta altxor ezkutuak gorde ditzakete.

Bestalde, euskal ondarearen baitan jarraituz eta apropiazioaren bidetik (irain bat ohi zena harrotasun ikur bihurtuz), hor daukagu marimutil hitza, butch-en parekoa, eta nire ustez bultzada handia har lezakeena Fermin Zabaltzak itzulitako Leslie Feinberg-en Marimutil handi baten bluesa liburuari esker. Euskarak baditu horren beste sinonimo batzuk, mariaker eta marimotrailu adibidez, eta horiek ere errekupera daitezke.

Hitz zaharrak esanahiberritzearen, hitz zaharren eredutik berriak sortzearen eta apropiazioaren ildotik jarraituz, interesgarria eta baliatzekoa iruditzen zaidan beste hitz bat motxurdin da (motx=alua+urdin=grisa), neskazahar esan nahi duena. Ezkondu ez den emakume nagusiarekin identifikatzen da, gaitzespenez, zer esanik ez. Beharbada, motx/motz+adjektiboa osagaiekin jolastuz, neologismo interesgarriak sor daitezke (motxogorria, motxalaia, motxozalea, motxojalea…)

Mari-mutil handi

FERMINTXO ZABALTZA (itzultzailea)

Mari-mutil handi baten bluesa hautatu nuen Leslie Feinbergen Stone butch blues liburuaren izenburua itzultzeko. Nire lehenbiziko joera izan zen AEBetako garai eta toki giro hartako hitz bereziak bere horretan hartzea: butch, stone butch, he-she, etab. Baina nire ingurukoek gomendatu zidaten hitzak «hemengotzeko». Orduan mari-mutil sartu nuen, eta, egia esan, logikoa iruditzen zait euskarak duen hitza erabiltzea. He-she esateko emazte-gizon gomendatu zidan Itziar Diez Ultzurrunek; ez nuen ezagutzen: Orotariko Euskal Hiztegian dago, eta, he-she hitzak bezala, «gizon femeninoa» edo «emakume maskulinoa» (nolabait esateko) adierak ditu.

Stone Butch hitzak esan nahi du «super mari-mutila», eta, aldi berean, behintzat giro hartan, nonbait sexuan rol «aktiboa» (nolabait esateko) zuten, baina ez zuten uzten ukituak izaten. Askotan sexu erasoak jasandakoak eta oso zaurituak. Stone hitza, orduko eta alde hartako argotean, “super» esan nahi omen zuen, baina liburuan «harri» adiera ere badu: «zure stonea beratzeko gai naiz», edo horrelako esaldiak ere badira. Azkenean, mari-mutil handi aukeratu nuen. Soft butch ere agertzen da.

Bestalde, izenburuak ere izan zuen eragina «mari-mutil handi» esamoldea aukeratzeko. Stone Butch baten bluesa ez zitzaidan gustatzen, sobera ingeles euskarazko liburu baterako. Stone butch blues bere horretan uztea ere bururatu zitzaidan; beste edizio batzuetan uste dut horrela utzi dutela. Baina, azkenean, euskal irakurleari atseginagoa euskaraz izanen zitzaiola pentsatu nuen.

Neskazalea

AMAIA AGIRRE (bertsolaria)

“Zeinek betetzen du zuen etxian gizonaren rola?” “Nola?”

Nik oso gutxitan sentitu det jendaurrean nere identitate sexualaren berri emateko premia, ama izan nintzan arte. Baina ama biologikoa ez izateak ere badu bere zerikusia batzuetan. Mila aldiz esan behar izaten det: “Bai, bi ama gera, gure umeek bi ama dituzte. Bi neska gera. Nire bikotekidea neska da, bai, neska”. Beti azalpenak ematen aritu behar izan det, jendearen buruan umeek aita eta ama dauzkatelako. Inor ez da pentsatzen jartzen haur batek bi ama izan ditzakeela, edo aita bakarra, edo ama bakarra, edo bi aita, edo harrerako gurasoak eta biologikoak. 

Nik nire buruari lesbiana deitzea urte askotan kosta egin zait, egiari zor, baina ziurrenik oharkabean nire identitate sexuala ukatzen aritu naizelako, eta ez nekielako zer gertatzen zitzaidan. Ez zait nire buruari bollera edo lesbiana edo homosexuala deitzea ateratzen oraindik ere zenbait lekutan. Heterosexualek behar hori sentitzen dute? Irakaslea naiz eta ikasleen aurrean duela gutxi arte ez dut lasai esan lesbiana naizela. Gai honetan asko aurreratu degula esaten degu, baina ez da hala. Oraindik ere ikasle askok nazka aurpegia jartzen dute, edo parragurea ateratzen zaie. Komentario desatsegin baten bildurra daukat oraindik ere! Pentsa! Nire bikotekidea neska dala esaten det, edo bi ama gerala. 

Bertsotan egia da oso lasai erabiltzen ditudala bollera eta lesbiana hitzak. Baina egunerokoan, egia esan, ez ditut saihesten baina erabat eroso oraindikan ez naiz sentitzen. Uste det ez naizela etiketazalea, seguru asko oinarrian egongo da bildurtxo hori. Euskaraz neskazalea esango nuke, baina horrek ere ez nau gehiegi konbentzitzen. Gehien erabiltzen detena eta ni gehien identifikatzen naizena lesbiana da, dudarik gabe. Ez det izendegia batere menperatzen, ezta maileguak ere. 

Anekdota bat kontatzearren, duela bi edo hiru aste ertzainek kontrol batean gelditu gintuzten, bost gindoazen kotxian: nere bikotekidea, hiru alabak eta ni. Maskarilarik gabe gindoazelako maskarila jarri behar genuela ohartarazi ziguten. Nik esan nien familia bat ginala. Ez det uste azalpen gehio eman behar danik. Familia liburua ateratzera kondenatu behar al gaituzte aldiro? Gizarte motz honi beti azalpen luzeak ematen aritzeaz nazka-nazka eginda nago!

  •     nezkazale

Kukoitz

ELI PAGOLA (bertsolaria)

Nik neronek lesbiana eta bollera bereiztu egiten ditut, nire inguruan behintzat praktika sexuala eta hautu politikoa bereizteko erabiltzen dira. Lesbiana batek ez du zertan bollera izan, bollera hitzak harremanen atzean dauden praktika asko zalantzan jartzeko bidea izan daitekeelako. Egia da erdal izendegia dela, baina ez naiz hain arrotz sentitzen, seguru asko horrela ikasi ditudalako. Lesbiana hitza ez dut gustoko eta bollera hitzak ere azkure dexente ein izan dit, ez nun erabat nere sentitzen erdal kutsukoa delako, beste hitzen bat behar nun, baina egia da beste alternatibarik ez dugula aurkitu, eta mailegua naturalizatu ein detela.  

Guk lagun artean inoiz, ez batere serio, alujale hitza erabili izan degu. Kontestu umoretsu horietan, ez bereziki egunerokoan sartu nahiko intentzio batez, baizik eta jolas moduan, erabili izan ditugu baita ere kilkerra, trikua, marrubia, sasipeko masusta…  Badakit Oarsoaldean lesbiana esateko kuku eta kukoitz hitzak erabiltzen direla. Esan didatenez, Azkoitian Kuku Herri izeneko auzoa dago, eta izen bereko aterpetxean, EHGAMek kanpaldiak egin zituen 2011 eta 2012 urteetan. Beharbada, lotura izan dezake?

  •     elipagola

GLOSARIOA

Lesbiana esateko hitzak: 

Alharia

Itxaro Bordaren ekarpena. Ezpainez eta ahoz lagunaren pottotta jaten dutenak.

Aluzalea/ Motxinzalea/ Motxinjalea / Neskazalea/ Potxonzalea/ Potxonzalea/ Pikujalea / Txirlajalea

Lesbiana. Aluak miazkatzea oso gogoko duen neska. Aluzaletu ere aditz bezala erabil daiteke.

Bilitisen alabak

Lesbianak. Bilitisen ahizpak ere deituak. 1894ean Pierre Louÿs-ek Bilitisen kantuak izeneko olerki grekoen bilduma faltsua argitaratu zuen. Haietan, Bilitis Saforen ikaslea da eta hortik dator Bilitis eta bere alabak lesbianekin zuzenki lotzeko arrazoia. 

Joxe-Joxepa

Lesbiana esateko, 2003ko Berbeta berua hiztegian jasotako terminoa, Deba-Ibarreko hizkeratik hartua.

Lamia

Umore onez edo txantxa giroan gayek, lesbianek eta transexualek beren buruari deitzeko erabiltzen duten izena. Oso zentzu ona du. (Gay hiztegia)

Neskakoia 

Lesbiana. Neskakoitu erabil daiteke “neskazaletu, jarrera eta jardun lesbikoetara lerratu” adierazteko. (Gay hiztegia)

Piper-opila 

Donostiako EHGAMeko euskal lesbianek haien burua izendatzeko orain dela hogei urte inguru proposatutako hitza. (Gay hiztegian ere jasoa)

Sorgina

Lesbiana. Zentzu onean nahiz txarrean erabili izan da. (Gay hiztegia)

Soropila 

Katalinak bizikletan taldearen ekarpena ‘bollera’ren euskarazko alternatiba gisa erabiltzeko. Sororitatea (ahizpatasuna) eta opila hitzekin jolastuz sortu zuten 2010ean.

Ulertua

Ulertzailea, ulertzen duena. Norbait gay edo lesbiana dela adierazteko adierazpen kodifikatua. (Gay hiztegia). Alaine Agirreren arabera, kapaza ere erabil daiteke hori adierazteko.


Marimutila esateko hitzak: 

Emarkia 

Gay hiztegian marimutilaren sinonimo gisa jasoa.

Emakoi / Andrakoi / Emaztekoi

Ipar Euskal Herrian erabilitako hitzak. (Itxaro Bordaren ekarpenak)

Emaztoi 

Lesbiana maskulinoa. Ingeleseko butch hitzaren alternatiba gisa erabiltzeko Itxaro Bordaren ekarpena. 

Hartzemea

Hartz itxurako lesbiana (lodia-handia, iletsua, jolastia, …). Ingelesez ‘ursula’ erabiltzen dute sinonimo gisa. (Gay hiztegia)

Lumaontzia / Lumaduna / Lumatzarra / Lumatza

Luma edo adierazpide maskulinoa duen lesbiana. Lumatza 1995 urtean Iruñean sortutako Nafarroako lesbianen taldea da. (Gay hiztegia)

Mariaker / Mari-motrailu

Marimutilaren sinonimo gisa hiztegiek jasotakoak, ingelesezko butch maileguaren baliokide gisa erabiltzeko baliagarriak. (Ana I. Moralesen ekarpenak)

Tunkurruna

Gay hiztegian marimutilaren sinonimo gisa jasoa.

Femme esateko hitzak: 

Emaztetto / Ematto (Itxaro Bordaren ekarpenak)

Maripinpirin / Marinexka / Mariguapa (Ana I. Moralesen proposamenak)


Sexualiateari lotutako lexikoa:

Masturbazioa adierazteko esamoldeak: Azkura kendu, goi-goiñoa jo, hatz-lanak egin, eskulanak egin, nafar ilarra ferekatu, sagua klikatu, txipiroia garbitu, txirrina jo eta atea ireki. (Gay hiztegia)

Alujatea adierazteko esamoldeak: Lamikatu, motxinjatea, potxonjatea, seroramusua. (Gay hiztegia)

Ahigardena

Kitzikapen sexualaren ondoriozko aluen eiakulazioa edo isuria. (Gay hiztegia)

Andraketa

Lesbianen arteko sexuketa edo sexu jarduna. (Gay hiztegia).

Andramina

Emakumeenganako sexu irrika handia. Lesbianen sexu grina. (Gay hiztegia).

Artaziak/ guraizeak

Lesbianen arteko sexu jardunetako bat: hankak zabalduz, bien pottottak elkar musukatzen jarriz gauzatzen dena. (Gay hiztegia)

Barraskiloak

Horrela deitzen zaie bi lesbianari edo bi gayri, bi muturretan burua duen dildo baten bidez aluez nahiz uzkiez batuta daudenean. (Gay hiztegia).

Dardaragailua

Jostailu sexuala. Bibragailua. Bibrazioa duen dildoa. (Gay hiztegia).

Dildo

Jostailu sexual bat da, masturbaziorako eta harreman sexualetarako erabiltzen dena. Ikuspegi heteropatriarkal batetik, zakilaren ordezkotzat jotzen da (horren erakusgarri da gaztelaniazko consolador hitza), baina beste perspektiba batzuetatik falozentrismo horri iskin egin nahi izan zaio. (Genero-ariketak liburuko glosarioa)

Hiruko bat egin

Hiru pertsonen arteko harreman sexuala gauzatu. ‘Ménage à trois’ delakoa. (Gay hiztegia)

Ixtaklokez aho gainean

Belauniko eta hanka zabalik, uzkia edo alua jarri etzanda dagoen lagunaren ahoaren parean hark ahoarekin kitzika ditzan. (Gay hiztegia)

Hirukia, laukia edo atzandela

Sexuketa seguruko jardunean, latexez egindako zapi fin modukoa, alua nahiz ipurdia jateko erabiltzen dena. (Gay hiztegia)

Atzandelaren kasuan, atzamarrean ipintzeko latexezko zorroa da. 

Motxinberoa / Txatxalaberoa

Sexu jardunerako beti prest dagoen lesbiana. (Gay hiztegia)

Opila / Opiltxo bat egin

Bi lesbianek sexuketa gauzatu. (Gay hiztegia)

Txortalaria

Txortan maiz egiten duena. (Gay hiztegia)

Txortaldia

Larru jotzea. (Gay hiztegia)

Kultura lesbikoari lotutako esamoldeak: 

Armairua

Modu figuratiboan, sexu edo genero identitatea ikusezin eta arlo pribatura mugatua mantentzeko helburua duen tresna heteropatriarkala. Armairutik ateratzea deitzen zaio familia, laguntalde, ikastetxe edo lan esparruan pertsona batek bere sexu orientazio edo identitatearen berri emateari. Baina askotan ardura hor kokatzen da, pertsonalean, erregimen heterosexualaren bortizkerian kokatu ordez, sozialean.

Bollojabetza

Bollera (identitate politiko bezala ulertuta) eta jabekuntza (ahalduntzea, boteretzea) kontzeptuak lotuz, B.A.L.A. kolektiboak Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministetako ponentziaren izenburuan erabilitako terminoa.

Euskal luma

Beste herrialde batzuetatik datozen lesbianek arazoak izaten dituzte euskal lesbianak identifikatzeko, eta «leku guztietan» begiztatu ohi dituzte lesbianak, beste kultura batzuetan baino «emakume maskulino» gehiago topa daitezkeelako gurean. Horren ondorioz, kanpoko lesbianen «radarrek» kale egiten dute Euskal Herrian.  (Genero-ariketak liburuko glosarioa)

Giroa

Maritxu, bollera eta mariokerrentzako topaguneek osatzen duten multzoa. Gainerako sozializazio-lekuetako giroa heterosexista izanik, ‘giroa’ bezala izendatutako gunea segurua da. Gaur egun apenas dago horrelakorik, sare sozialek eta aplikazioek ordezkatu dute neurri handian. 

Heteromalgua

Bere burua heterosexual gisa definitu arren, noizbehinka esperientzia lesbikoak izateko prestutasuna edo desioa duen emakumea.

Heterozuzena

Monique Wittigen The straight mind saiakera da lesbofeminismoaren erreferentziako obra. Ingelesez straight hitzak bi adiera ditu: zuzena eta heterosexuala. Gaztelaniaz El pensamiento heterosexual bezala itzuli zuten. LISIPE bilduman euskarara itzuli duten itzultzaileek (Maialen Berasategi Catalán, Irene Arrarats Lizeaga, Danele Sarriugarte Mochales eta Mirentxu Larrañaga Sueskun), ordea, Pentsamendu heterozuzena hautuaren alde egin zuten. 

Kuir

Queer ingelesezko hitzaren jatorrizko esanahia «arraroa» da, eta ingelesez gay eta lesbianak iraintzeko termino bat zen. Hala ere, 1990eko hamarkadan AEBetan sexualki normatiboa ez den guztia izendatzeko hartu zuten termino hori eta esanahi berriz hornitu, modu horretan, lehendik zuen konnotazio negatiboa positibo bihurtuz eta hitz horretaz berjabetuz. Hemendik sortu zen queer teoria, kultura edo mugimendua deritzona, heteronormatibitatea salatzeko espazio politiko bat, identitate transgresoreen aldeko ekimena. (Genero-ariketak liburuko glosarioa)

Lesbiana hutsa

Inoiz gizonezko batekin harreman sexualik izan ez duen lesbiana. (Gay hiztegia)

Golden” mailegua jarraituz, “urrezko lesbiana” izan daiteke hori izendatzeko beste aukera bat. 

Lesbisitaria

Harreman lesbiko baten esperientzia izateko gogoa edo irrika duen emakume heterosexuala izendatzeko Amaia Alvarez Uriaren proposamena. Gaztelaniazko heterocuriosa-ren baliokidea.

Lesbofeminismoa

Lesbiana feministek garatutako teoria eta praktika politikoa, Monique Wittig, Adrienne Rich edota Ochy Curiel, besteak beste, erreferentziako egiletzat dituena. Ikuspegi horren arabera, “derrigorrezko heterosexualitatea” sexua, generoa eta sexualitatea sozialki eta ekonomikoki arautzeko modu hegemonikoa da, harreman heterosexualak natural eta normal bihurtzen dituena. Hortaz, heterosexualitatea ez da norbanakoen hautu bat, baizik eta patriarkatuaren oinarrizko erakundeetako bat, ‘gizon’ eta ‘emakume’ kategoriak sortzen dituena. Korronte horren arabera, lesbianak sistema eta kategoria horien desertoreak dira, hau da, ez dira emakumeak (ez dutelako rol femenino-heterosexuala betetzen). 

Lesbofobia

Hiztegiek jasotzen ez badute ere, kontzeptu hau ezagutzea eta erabiltzea ezinbestekoa da. Lesbianek bizi duten diskriminazioa eta bazterkeriak ezaugarri espezifikoak ditu; emakume irakurritako pertsonen zapalkuntzari eta lesbianismoaren ikusezintasunari eta estigmari lotutakoak. Lesbianen kontrako aurreiritziak, mespretxua, ukazioa, beldurra eta gorrotoa.

Marioker

Kuir pertsonak izendatzeko, Amaia Alvarez Uriaren proposamena. 

Mirenjaia

Gayek eta lesbianek gayentzat eta lesbianentzat antolatutako jaia. (Gay hiztegia)

Neskadantza

Lesbianen dantzaldia. (Gay hiztegia)

Neskatan egin

Neskak neskekin ligatzen egon. (Gay hiztegia)

Zuriketa arrosa

Enpresa, erakunde edo gobernuek darabilten marketing estrategia, irudi aurrerakoia emateko xedearekin, sexu eta genero aniztasunaren aldeko mezuak erabiltzean datzana. Hau da, LGTBI borroken instrumentalizazioan eta kapitalizazioan oinarritzen da. Ingeleseko pinkwashing-en itzulpena. Purplewashing eta Queerbaiting terminoengandik hurbil dagoena. 

Iturri bibliografikoak: 

Alvarez Uria, Amaia (2013): Genero-ariketak. EDO! obra kolektiboan argitaratutako glosarioa.

Arana, Aitor (2005): Gay hiztegia. Txalaparta

Definizio ugari moldatu ditugu edo guk geuk proiektu honen baitan sortu ditugu. Horrek erakusten du euskal komunitateak ez duela beharra sentitu LGTBIQ hiztegia edo glosategia osatzeko orain arte. Edo/eta LGTBIQ komunitatearentzat ez dela lehentasuna izan euskaraz haien burua izendatzea. Gai honen inguruko hausnarketa egiteko proposamena luzatu nahi dugu egindako lan honekin. Era berean, sexualitateari buruzko definizioak transinklusiboak ez diren kezka dugu. Erronka bat ikusten dugu hor.